महाराष्ट्रातून सुरू झालेली SRT शेती क्रांती, Saguna Regenerative Technique (SRT): भविष्यातील शाश्वत शेतीची नवी दिशा
शेतीत चर्चेत असलेलं SRT म्हणजे Saguna Foundation यांनी विकसित केलेलं Saguna Regenerative Technique (SRT) — एक शाश्वत, नो-टिल (Zero-Till) आणि रिजनरेटिव्ह शेती मॉडेल.
🌾 SRT म्हणजे नेमकं काय?
SRT (Saguna Regenerative Technique) ही अशी पद्धत आहे ज्यात:
- जमीन नांगरली जात नाही
- चिखलणी (puddling) केली जात नाही
- पाण्यात रोपांतर (transplanting) टाळलं जातं
- मातीतील नैसर्गिक जैविक प्रक्रिया जपल्या जातात
ही पद्धत विशेषतः भात शेतीसाठी विकसित झाली, पण आज 25+ पिकांमध्ये वापरली जाते.
📜 SRT चा इतिहास (History)
👉 सुरुवात कशी झाली?
👉 SRT चे जनक आहेत Uday Shankar Shinde
1990 च्या दशकात त्यांनी पारंपरिक भात शेतीतील जास्त पाणी वापर, जास्त खर्च आणि मातीची घटती सुपीकता यावर उपाय शोधायला सुरुवात केली.
पारंपरिक पद्धतीत भातासाठी:
- जमीन खोल नांगरणी
- चिखलणी
- पाण्यात रोपांतर
- सतत पाण्याखाली ठेवणे
यामुळे मातीतील ऑक्सिजन कमी होतो आणि मिथेन उत्सर्जन वाढते.
👉 संशोधन आणि प्रयोग
👉 महाराष्ट्रातील शेतात अनेक वर्षे प्रयोग करून “नो-टिल, रेज्ड बेड, सेंद्रिय अवशेष जतन” या तत्वांवर आधारित पद्धत विकसित केली.
👉 2000 नंतर ही पद्धत इतर शेतकऱ्यांमध्ये पसरू लागली.
👉 पुढे Food and Agriculture Organization (FAO) ने SRT ला “शाश्वत कुटुंब शेती मॉडेल” म्हणून नोंद केली.
⚙️ SRT कसे काम करते? (Working Principle)
1️⃣ Zero Tillage
👉 जमीन नांगरली जात नाही.
👉 मातीतील सूक्ष्मजीव, गांडुळे, कार्बन संरचना टिकून राहते.
2️⃣ Raised Permanent Beds
👉 ठराविक रुंदीचे कायमस्वरूपी उंच बेड तयार केले जातात.
👉 दरवर्षी तेच बेड वापरले जातात.
👉 पाणी फक्त फरोमध्ये (मधल्या जागेत) दिलं जातं.
3️⃣ Residue Management
👉 पिकांचे अवशेष जाळले जात नाहीत.
👉 ते मातीवर ठेवले जातात → सेंद्रिय कार्बन वाढतो.
4️⃣ Direct Seeding
👉 रोपणी ऐवजी थेट पेरणी केली जाते.
💧 पाण्याची बचत किती?
👉 पारंपरिक भात 👉SRT भात
सतत पाणी साचवणे फक्त गरजेपुरते सिंचन
100% पाणी वापर 30–50% बचत
👉 जलसंकट असलेल्या भागात SRT फार उपयुक्त.
🌱 मातीवर परिणाम
✔ मातीतील सेंद्रिय कार्बन वाढ
✔ सूक्ष्मजीव संख्या वाढ
✔ जमिनीची पाणी धारण क्षमता वाढ
✔ कठीण थर (hard pan) तयार होत नाही
🌾 कोणत्या पिकांमध्ये वापर?
- भात
- गहू
- सोयाबीन
- कापूस
- मका
- डाळी
- भाजीपाला
💰 आर्थिक फायदे
🌍 पर्यावरणीय फायदे
- मिथेन उत्सर्जन कमी
- कार्बन sequestration वाढ
- मृदा धूप कमी
- पिकांची हवामान बदलाशी जुळवणूक क्षमता वाढ
🔬 SRT Vs पारंपरिक भात लावणी
📈 का सध्या चर्चेत आहे?
- हवामान बदलामुळे पाणी टंचाई
- उत्पादन खर्च वाढ
- कार्बन क्रेडिट आणि शाश्वत शेतीवर भर
- सरकार आणि आंतरराष्ट्रीय संस्था रिजनरेटिव्ह शेतीला प्रोत्साहन देत आहेत
🎯 निष्कर्ष
👉 SRT (Saguna Regenerative Technique) ही केवळ भात शेतीची पद्धत नाही, तर माती वाचवणारी, पाणी बचत करणारी आणि भविष्यातील शाश्वत शेतीसाठी उपयुक्त अशी प्रणाली आहे.
👉 महाराष्ट्रात विशेषतः पाण्याची कमतरता आणि वाढते उत्पादन खर्च यामुळे SRT मॉडेल वेगाने लोकप्रिय होत आहे.
👉 अशाच शेतीविषयक उपयुक्त मार्गदर्शनासाठी “Majhi Sheti Diary” ला Follow करा.
👉 अशीच Market-oriented शेती माहिती मिळवण्यासाठी
👉 https://www.facebook.com/share/16sisEEZb3/
📌 अशीच शेती, बाजारभाव आणि कृषी मार्गदर्शनासाठी फॉलो करा – MajhiShetiDiary
👉 majhishetidiary.blogspot.com
👉 WhatsApp करा - 9420672072
#SRTSheti
#SagunaTechnique
#RegenerativeAgriculture
#UdayShankarShinde
#SustainableFarming
#SmartFarming
#ShetiMahiti
#AgricultureInnovation
#MajhiShetiDiary
टिप्पण्या